THIỀN
LÀ GÌ?
Thích
Thông Huệ
LỜI NÓI ÐẦU
Nền văn minh nhân loại đang ở trên một
tầng cao mới, khi nhiều bước tiến có tính đột phá của khoa học kỹ thuật
và công nghệ đã liên tiếp hình thành. Con người đã có những hiểu biết
rộng rãi về vũ trụ, về thế giới và về cấu tạo cơ thể của chính mình, từ
tầng bao quát vĩ mô đến những góc độ vi mô nhất. Con người cũng có tham
vọng chinh phục thiên nhiên, biến thiên nhiên làm công cụ phục vụ cho
nhu cầu tồn tại và phát triển của nhân loại.
Thế nhưng, trong quá trình vận động và
tiến bộ với vận tốc ngày càng lớn, thế giới đang đứng trước những xu
hướng đối nghịch nhau: hữu nghị và thù địch, hợp tác và đối đầu, thống
nhất và phân rã. Và vượt lên tất cả, đó là sự đối lập giữa một bên là
giá trị tinh thần, đưa con người xích lại gần nhau, hòa đồng cùng toàn
thể vũ trụ; với bên kia là văn minh vật chất, là lối sống buông thả
hưởng thụ, là nhịp điệu quay cuồng hối hả chạy đua với thời gian, gây ra
những hệ lụy khó lường.
Ngạn ngữ phương Tây có câu: “Khoa học
không lương tâm chỉ là sự hủy hoại linh hồn”.
Tổng thư ký UNESCO Frederico Mayer nói:
“Nên để khoa học và lương tâm bước song hành”. Phương Tây được xem là
một nền văn minh lớn, một dòng chảy lớn có tính thời đại, nhưng thật ra,
đây không phải là phương thuốc vạn năng cho nhân loại trên đường phát
triển và tìm được hạnh phúc đích thực. Những thế kỷ qua, nhân loại đã
chịu nhiều mất mát kinh hoàng, nhiều tuyệt vọng khổ đau do chiến tranh
và bạo lực; số phận toàn thế giới đôi lúc trở nên hết sức mong manh
trước sức mạnh hũy diệt của chính con người. Vì thế, con người đã nhìn
về cội nguồn phương Ðông, nơi luôn rạt rào sức sống văn hóa, sức sống
tinh thần và sức sống tâm linh, hy vọng tìm được bình an phúc lạc. Từ đó,
THIỀN đi vào cuộc đời như một phương tiện chữa bệnh, một phương thức an
tâm; và cao hơn, là một phương pháp khai phát trí tuệ, tăng khả năng
hoạt động và tư duy, để phục vụ cho cuộc sống đời thường. Và cũng từ đó,
Thiền được khảo sát, minh chứng và nhận định như một đối tượng nghiên
cứu. Rồi tùy theo phương pháp nghiên cứu và góc độ tư duy, Thiền đã bị
mang nhiều bộ mặt, nhiều màu sắc mà nó chưa bao giờ có. Cuối cùng, càng
phân tích lý luận về Thiền, người ta càng không hiểu gì về nó cả!
Thiền không phải được hiểu bằng những
định nghĩa thông thường, bằng kiến thức và tri thức để lý giải, bằng ý
thức để suy luận phân tích. Thiền phải được thể nhập khi hành giả tự
mình đi sâu vào tận cùng bản thể của vạn pháp, khi tự thân chứng nghiệm
vào mảnh đất tâm của chính mình. Bởi vì Thiền là sống - sống đúng và
sống thật sự theo ý nghĩa sâu xa của sự sống. Sự sống ấy luân chuyển
trong cơ thể mỗi người và hòa nhập với hiện hữu vô cùng của vũ trụ. Sự
sống ấy chỉ có trong thực tại, biểu hiện qua từng hơi thở, từng động tác,
từng lời nói, từng oai nghi. Khi tất cả những cử chỉ hành động của chúng
ta đều hiển lộ một trạng thái siêu việt của nội tâm, không còn dấu vết
của mọi vọng tưởng đảo điên, mọi ý niệm lăng xăng phân biệt, thì mới
biết, Thiền thật bất khả tư nghì!
Trong quyển sách này, chúng tôi không nói về Thiền như phương pháp
hồi phục và phát triển khả năng hoạt động thể chất và tinh thần. Chúng
tôi cũng không đề cập đến Thiền như một cách thức để thi triển thần
thông hay khai mở một quyền năng tâm linh bí hiểm nào đó. Thiền ở đây
được đặt vào vị trí tôn quý vốn có của nó, là cốt tủy của đạo Phật, là
bản hoài của chư Phật Bồ-tát, và là cứu cánh của một đời tu. Với ý nghĩa
đó, Thiền không thể được diễn đạt bằng lời mà phải được thể nhập trong
trạng thái vô ngôn. Vì thế, những lời lẽ dài dòng trong sách mà quý vị
sẽ xem qua sau đây, cũng chỉ nói được phần nào kiến giải của chúng tôi,
vốn dĩ còn rất nhiều hạn chế; càng không thể trình bày ý nghĩa uyên áo
huyền nhiệm của Thiền. Chỉ mong quý độc giả được ý quên lời, có được
phần nào lợi lạc, để quyển sách này có thể làm vai trò một hạt cát xây
dựng tòa nhà chánh pháp. Nếu ở đây có điều nào khả dĩ phù hợp với tâm
Phật ý Tổ, đó là nhờ sức gia bị linh diệu của các Ngài. Còn nếu có gì
sai lạc khiếm khuyết, đó là vì sở học và năng lực tu trì của chúng tôi
còn yếu kém. Chúng tôi xin thành tâm sám hối những sai sót phạm phải
trong quyển sách này, và kính xin các bậc tôn túc cao minh vui lòng chỉ
dạy.
-
THIỀN THẤT VIÊN GIÁC
-
Nha Trang - Khánh Hòa
-
Mùa an cư - Năm Tân Tỵ - 2001.
-
THÍCH THÔNG HUỆ.
(01) CHƯƠNG MỘT. THIỀN LÀ GÌ?
I. DẪN NHẬP .
Làm thế nào định nghĩa được Thiền?
Thiền không phải là một quang cảnh để
mô tả, không phải một phương pháp để trình bày; cũng không là một biểu
tượng triết học để hình dung hoặc một nghi thức tôn giáo để tu tập. Ta
không thể dùng ý thức để hiểu, càng không thể dùng ngôn từ để diễn đạt
lý Thiền. Cho nên, càng suy nghĩ, càng tranh luận về Thiền thì người ta
càng thêm vọng tưởng, không cách nào thâm nhập được thực chất của chân
lý tuyệt đối này.
Nói như thế, tại sao kinh điển ngữ lục
của Phật - Tổ, cho đến sách báo viết về Thiền lại nhiều đến vậy? Không
nói được cho thấu đáo mà vẫn cố gắng nói, có phải đây là công việc vô bổ,
không có ý nghĩa gì? - Ðó chẳng qua vì lòng từ bi, các Ngài thấy chúng
sanh tuy đồng thể tánh cùng chư Phật, vì vô minh cứ mãi chịu trầm luân,
nên phát đại nguyện giáo hóa chúng sanh không biết mệt mỏi. Không nói
được cho thấu đáo, các Ngài phải dùng nhiều lời diễn tả quanh co, dẫn
dắt người từng bước làm quen rồi đến gần với Ðạo, cuối cùng tự thân nỗ
lực thể nhập tự tánh.
Người tu chúng ta, do khát vọng học
hiểu và công phu thiền tập, đầu tiên cũng cần có một số khái niệm về
Thiền. Ðiều cần lưu ý là, những gì được diễn đạt bằng văn tự chỉ là
ước-lệ-pháp của thế gian. Chúng ta dựa vào kiến thức thu nhập được từ
văn tự ấy (văn huệ), rồi suy gẫm và đối chiếu với thực tại đời sống và
nội tâm của mình, ấy là trí huệ do tư duy (tư huệ). Văn huệ và tư huệ
soi sáng đường tu. Tu hành có kết quả phát sinh trí huệ, trí huệ ấy mới
thật là của báu trong nhà (tu huệ).
Một cách khái quát, Thiền có thể hiểu
là trạng thái tâm linh vút cao của một hành giả đã chứng ngộ. Với nghĩa
này, Thiền cũng là Ðạo, là Phật, là Tâm... Thiền cũng có thể được nhìn
dưới một góc độ gần gũi hơn, là trạng thái của tâm khi thấy nghe hay
biết tất cả sự vật hiện tượng xảy ra xung quanh, mà không có một ý niệm
phân biệt so sánh. Người có Thiền chứng là người không bị dính mắc đối
với mọi thăng trầm vinh nhục của cuộc đời, không động tâm đối với tất cả
các pháp thế gian và xuất thế. Có thể nói, lúc nào và ở đâu tâm ta thanh
tịnh mà thường biết, ta sẽ có kinh nghiệm trực tiếp Thiền là gì? Như vậy,
Thiền nằm trong mọi sinh hoạt thường nhật, rất đơn giản, rất thực tế và
rất gần gũi với cuộc sống - con người.
Những điều tiếp thu được qua kinh sách,
chúng ta nên áp dụng vào thực hành. Lời dạy của Phật - Tổ giúp chúng ta
thăng hoa trên đường đạo; nhưng nếu chỉ nghiên cứu trên lý thuyết mà
không tự mình hành trì thì không bao giờ thấm nhuần được những lời dạy
ấy. Hiểu Phật pháp không phải từ bên ngoài mà phải từ tâm lưu xuất. Phật
là Phật tâm, pháp cũng do tâm khởi; chỉ khi nào tâm an định mà hằng tri,
khi ấy mới có Phật pháp; chỉ khi nào trực tiếp đi sâu vào cảnh giới tâm
chứng, ta mới thấu triệt những bí ẩn ngàn đời của vũ trụ vạn hữu; chỉ
khi nào tâm ta tương ưng với tâm Phật - Tổ, chúng ta mới hiểu một cách
thấu thể những điều các Ngài muốn truyền trao.
II. NHỮNG NÉT KHÁI QUÁT VỀ THIỀN .
A.- Một tấm gương nếu bị bụi bám đầy,
không soi được các vật đặt trước nó. Bụi là duyên bên ngoài, còn bản
chất của gương là trong và soi sáng. Bản chất gương không bao giờ mất,
chỉ vì bụi che nên tạm ẩn mà thôi. Muốn gương trở lại sáng trong, phải
lau sạch bụi. Tự tánh bản nguyên vốn thanh tịnh và thường biết, do bụi
phiền não từ vô lượng kiếp che khuất nên mãi đắm chìm trong sinh tử. Tu
hành cũng như lau bụi trên gương, khi dẹp sạch phiền não thì tự tánh
hiện bày. Ðạo Phật không chủ trương tiêu diệt sự sống, mà chỉ đoạn trừ
tham - sân - si để hiển lộ bản tâm. Ðây là khái niệm của người tu trên
những bước đầu vào đạo.
Ðối với Thiền tông, những khái niệm
phân biệt nhị nguyên đều là sản phẩm của ý thức, là quy ước pháp tương
đối của thế gian. Khi được hỏi: “Thế nào là đại ý Phật pháp? ”, có vị
Thiền sư nói: “Cứng như bông, mềm như sắt” . Câu trả lời có vẻ nghịch
thường, nhưng thật sự chứa đựng một ý nghĩa sâu sắc. Bản thân bông và
sắt đâu có ý niệm mềm - cứng, mà do vọng tưởng so sánh đối đãi của con
người gán cho chúng những tính chất khác nhau. Những vị đã có cái nhìn
đúng như sự vật đang là, thấu suốt tột cùng bản chất của các pháp, không
theo ước lệ thông thường. Các Ngài nhận rõ, phiền não và Bồ-đề không
phải là hai phạm trù đối lập nhau, mà là hai mặt của cùng một thực thể.
Cũng như biển dậy sóng khi có gió thổi, khi không có gió thì sóng trở về
với nước. Bỏ hết sóng sẽ không còn nước, đoạn trừ phiền não không thể
thủ chứng Bồ-đề. Ðiều này thật khó hiểu khó tin, nhưng đó là tinh thần
bất nhị của nhà Thiền, là yếu lý của Ðạo.
B.- Người tu thường chán cõi Ta-bà uế
trược nên tinh tấn tu hành, mong có ngày về một nơi an lạc, giải thoát
mọi phiền não và sinh tử. Ðây là quan niệm đúng đắn, có đạo lý. Nhưng có
khi nào chúng ta tự hỏi: “Bậc Thánh triết ở đâu? Tìm giải thoát phương
nào? ”.
Bước đầu học Phật, ta đã hiểu hoàn cảnh
chánh báo và y báo của mỗi người đều do nghiệp tạo tác. Nghiệp lành đưa
đến thuận lợi trong cuộc sống, thân tâm tươi nhuận, vật chất sung mãn.
Nghiệp ác gây nên quả xấu về vật chất và tinh thần, thậm chí khi phát
tâm tu hành vẫn gặp nhiều chướng duyên trở ngại. Nghiệp do thân - miệng
- ý phát sinh, trong đó ý dẫn đầu. Khi đã biết Ðạo, chúng ta không làm
điều gì để tâm ý vẩn đục, luôn giữ gìn cấm giới, mở cõi lòng để hiểu, để
thương và để giúp ích mọi người tùy khả năng của mình. Ðó là căn bản đạo
đức của người tu.
Ðối với nhà Thiền, cả hai nghiệp thiện
và ác đều là đầu mối của luân hồi sinh tử. Ðức Phật Thích Ca có 32 tướng
tốt và 80 vẻ đẹp chỉ là Phật ứng hóa thân, còn sinh diệt, tùy duyên ứng
hiện vào các cõi giáo hóa chúng sanh. Phật báo thân đang ở thế giới Vô
Thắng, như đã đề cập trong Kinh Ðại Niết-Bàn (*)
vẫn chưa phải là cứu cánh. Chỉ có Ðức Phật pháp thân không bao giờ sinh
diệt mới thật là Ðấng Thánh triết đích thực mà mọi người phải nương về.
Nhận ra Phật pháp thân, hành giả mới thật sự giải thoát. Thiền tông
không hứa hẹn giải thoát ở thế giới bên kia, mà kéo thế giới lý tưởng
trở về với thực tại hiện tiền. Không có cái vô hạn ở ngoài hữu hạn,
không có cái thường hằng bất biến ở ngoài sinh diệt vô thường. Thân tâm
chúng ta do duyên sinh giả hợp nên vô thường, nhưng ngay trong thân này
có cái chân thường hằng hữu, mà nếu sống được với nó, ta sẽ đạt được mục
đích tối hậu của người tu, là giác ngộ và giải thoát.
Ðây là ý nghĩa của hoa sen trong lò
lửa: dù đang ở trong lò, sen vẫn nở hoa thơm ngát, cũng như Pháp thân
vẫn thường trụ, dù đang ở trong thân ngũ uẩn ngày đêm bị thiêu đốt bởi
lửa vô thường.
C. - Chủ đích của Thiền tông là chỉ cho
người nhận ra và sống với bản tâm bất sanh bất diệt của mình.
Trong Bộ Luận nổi tiếng về kinh
Bát-Nhã, Bồ-tát Long Thọ viết: “Giới hạnh là da, Thiền định là thịt, Trí
tuệ là xương, Diệu tâm là tủy”. Giới - Ðịnh - Huệ là Tam vô lậu học, con
đường đưa đến Niết-Bàn, chúng ta thường được nghe giảng nói. Giới Luật
là rào cản bảo vệ người tu khỏi sa xuống hố sâu tội lỗi. Ðây là bước căn
bản rất cần thiết trên đường đạo. Nhưng nếu chỉ biết giữ giới mà chưa tu
tập Thiền định, chưa có trí tuệ, chưa nhận được tự tánh, thì mới chỉ là
người tu đáng kính, nhưng chưa đến chỗ rốt ráo. Vì thế, Bồ-tát nói người
ấy mới được phần da bên ngoài.
Giữa Giới và Ðịnh có sự liên hệ mật
thiết. Tu tập Thiền định mà không có giới hạnh, cũng khó đạt kết quả như
ý muốn. Ví như một kẻ sát nhân, dù vô tình hay hữu ý, có phải luôn thấy
bất an không? Do hối hận, do lo sợ người khác phát hiện, do viễn ảnh sẽ
bị trừng phạt..., kẻ ấy làm sao an định dù có siêng năng tọa thiền? Tàng
thức như cái kho chứa vô số điều hay dở thiện ác, bình thường khi mải mê
làm việc, ta không thấy khởi niệm nhiều; nhưng lúc tọa thiền, nhiều khi
vọng tưởng nổi lên lừng lẫy. Ðó là tập khí nhiều đời; nếu đời này ta còn
huân tập thêm các nghiệp, thì biết đến bao giờ tàng thức mới được rỗng
không? Tu hành đúng nghĩa là loại bỏ tất cả, từ phần cực ác đến những ý
niệm tột thiện trong tâm ý. Khi mọi tập khí đều bị loại trừ, tàng thức
trở thành Như Lai tạng. Ðây là kết quả của Thiền định, tức được phần
thịt của Phật pháp.
Tiến thêm một bước, nhờ giữ giới và tâm
an định, hành giả thấu suốt mọi lẽ thật hư của cuộc đời, phân biệt rõ
ràng mọi điều tốt xấu, chánh tà, thiện ác. Vị ấy hiểu rõ lý vô thường và
duyên sinh của vạn pháp, quán triệt Bình-đẳng-tánh của mọi sự vật. Ðó là
Trí huệ, tinh thần hệ Bát Nhã, phần xương của Phật pháp; nhưng chưa phải
là cứu cánh của đời tu.
Thiền sư Suzuki khi luận về “Cốt tủy
của Ðạo Phật”, cố ý chỉ rõ bản tâm thanh tịnh của mỗi người là mục đích
cuối cùng mà người tu phải nhắm đến. Ðây là phần tủy của Ðạo, là bản
hoài của Chư Phật, là sinh mạng của Thiền. Có thể nói, không khai ngộ
được Diệu tâm thì không phải Thiền, nên các Thiền sư luôn tìm mọi cách
để đưa môn đồ vào chỗ khai sáng bản tâm. Khi Tổ Bồ-đề Ðạt Ma thấy cơ
duyên của mình sắp mãn, Ngài gọi các môn đồ vào trình bày chỗ sở đắc của
từng người. Ðến lượt Ngài Huệ Khả, không thưa trình câu nào, chỉ bước ra
đảnh lễ Tổ ba lạy rồi lui. Vậy mà Tổ lại bảo: “Ngươi được phần tủy của
ta!”. Và truyền y bát cho Ngài làm Tổ thứ hai của Thiền tông Trung Hoa.
Vậy phần tủy của Tổ là gì? Là cái lặng yên hay là ba cái lạy?
Trong hệ thống kinh A Hàm của Phật giáo
nguyên thủy và hệ thống Bát-nhã của Phật giáo phát triển, Ðức Phật đều
dạy về lý Vô ngã. Ðây là chủ trương độc đáo và đặc thù của Ðạo Phật, so
với tất cả các tôn giáo khác. Theo lý Duyên sinh, quán chiếu thân ngũ
uẩn đều là hợp thể bởi các duyên. Tự tánh của chúng là Không, nhờ duyên
hợp nên giả có. Phân tích đến tận cùng, rõ ràng thân này được tạo ra từ
những vật không phải nó, nên nó không có tính đồng nhất; nó luôn luôn
biến đổi trong từng giây phút, nên không bất biến; con người không thể
điều khiển nó theo ý mình, nên nó không có chủ tể. Vì không đồng nhất,
không bất biến và không có chủ tể, nên thân này là Vô ngã. Nhận được lý
Vô ngã, hành giả tiến lên phá trừ pháp chấp. Phá ngã chấp là đoạn trừ
Phiền não chướng, phá pháp chấp là đoạn trừ Sở tri chướng, người tu giải
thoát khỏi phiền não và luân hồi.
Ðối với các hành giả tu Thiền, khi nghe
giảng về “Chiếu kiến ngũ uẩn giai không”, về những phương tiện phá chấp,
sẽ có những câu hỏi đặt ra: “Nếu tất cả các pháp, kể cả thân tâm ta, đều
là giả, vậy có cái gì thật? Nếu ta không có thật thì ai được giải thoát,
ai nhập Niết-bàn? Ta cố công tu hành là mong có ngày tìm được an lạc và
hạnh phúc vĩnh cửu, nay Phật dạy tu đến cuối cùng không còn gì cả, hóa
ra uổng phí cả cuộc đời ta ư? ”.
Thật ra, Phật và chư Tổ đều muốn chúng
ta đi đến Bảo sở, không dừng lại ở Hóa thành. Từ lúc thành đạo dưới cội
cây Tất-bát-la sau 49 ngày đêm thiền định, Ðức Phật đã thấy tất cả chúng
sanh đều bình đẳng với chư Phật Bồ-tát ở một điểm tối thiết: mọi hàm
linh, dù là hạ đẳng, đều có thể-tánh bản nguyên thanh tịnh hằng giác.
Thể tánh ấy không có hình tướng nên không hề sinh diệt, không thấy được
bằng mắt và không thể dùng ý thức để tư duy. Thể tánh không có tên nhưng
lại rất nhiều diệu dụng, do vậy nó được đặt rất nhiều tên: Phật tánh,
Pháp thân, Diệu tâm, Bản lai diện mục... Cuối cùng, Lục Tổ gọi nôm na
bằng từ “Vô nhất vật” trong bốn câu đối lại bài kệ trình kiến giải của
Ngài Thần Tú. Vì không một vật nên không bị khách trần làm ô nhiễm; chỉ
vì chúng sanh quên tánh giác, dong ruổi theo trần cảnh, nên đời kiếp
chịu luân hồi. Tánh giác tuy bị lãng quên nhưng vẫn luôn hiện diện, lung
linh chiếu rọi qua sáu căn. Chúng ta lâu nay để sáu căn dính mắc với sáu
trần phát sinh sáu thức, chỉ nhớ cảnh mà không nhớ bản tâm. Nhà Thiền
dạy người phản quan tự kỷ, soi sáng chính mình để nhận ra Pháp thân hằng
hữu và luôn sống với nó. Nhận được bản tâm, mới quán triệt ngã và pháp
đều không thật, tự nhiên được giải thoát.
Như vậy, tu theo thứ lớp thì trước dễ
sau khó: Trước phải quán triệt tinh thần Vô ngã, phá luôn pháp chấp; sau
đó đủ thời tiết nhân duyên mới thể nhập tự tánh. Thiền Ðốn ngộ theo
đường ngược lại, tu từ trong tu ra: Nhận được Pháp thân chân thật, luôn
sống với cái chân thật thì không còn lầm theo bất cứ pháp sinh diệt nào.
Phiền não tham sân si chỉ là những đợt sóng, thân ngũ uẩn chỉ là hoa
đốm, tự nhiên ta thấy an nhiên trước cuộc đời. Pháp tu này trước khó sau
dễ, rất nhẹ nhàng mà kết quả phi thường, như Lục Tổ nói: “Phật dạy tất
cả pháp để độ tất cả tâm; Ta không tất cả tâm, đâu cần tất cả pháp”.
Thiền sư Huyền Giác có bốn câu rất hay
diễn đạt tinh thần này:
Pháp thân giác liễu vô nhất vật
Bổn nguyên tự tánh Thiên Chân Phật
Ngũ ấm phù vân không khứ lai
Tam độc thủy bào hư xuất một.
Vô-nhất-vật, tức tánh giác thanh tịnh
tự thuở nào, đó là Pháp thân, là Bổn nguyên, là Tự tánh, là Ðức Phật
chân thật sẵn có của mỗi người. Nhận ra Ðức Phật ấy, thì thân năm ấm chỉ
là mây trắng bay qua lại trong hư không, và ba độc tham-sân-si chỉ huyễn
ảo như bọt nước khi còn khi mất. Vì thế, Thiền sư khi đã liễu ngộ, ngay
cả nghiệp chướng cũng thấy không thật có, nên tự tại trước mọi nhân
nghĩa oán cừu. Trong một sát na, các Ngài rủ sạch nợ của bao A-tăng-kỳ
kiếp:
Chứng thực tướng, vô nhân pháp
Sát-na diệt khước a-tỳ nghiệp
Có thể nói, đối với nhà Thiền, vấn đề
cốt lõi và mục đích tối hậu của đời tu chỉ có một: Nhận ra và hằng sống
với Phật tâm của chính mình. Chư Phật Bồ-tát thị hiện nơi đời cũng chính
vì muốn tất cả chúng sanh sống và tu theo mục đích ấy, để tất cả đều
thành Phật như các Ngài. Thiền tông được gọi là Phật tâm tông vì chỉ y
cứ vào bản tâm để tu, để ngộ, để chứng và để thành đạo quả. Ngũ Tổ Hoằng
Nhẫn đã dạy trong Luận Tối Thượng Thừa: “Giữ chân tâm là trên hết”.
Thiền sư Minh Chánh cũng thật thiết tha:
Chẳng hiểu bản lai vô nhất vật
Công phu luống uổng một đời ai!
D.- Làm thế nào nhận ra được bản tâm?
Trong quá trình tìm hiểu về Thiền,
chúng ta phải vận dụng chất xám để tư duy, để có một kiến giải bằng tri
thức. Nhưng nếu dùng kiến thức và tri thức để mong hiểu thấu đáo được
Thiền, thì đó là sai lầm nghiêm trọng. Chúng ta phải qua công phu thiền
tập, phải tự mình kinh nghiệm vào mảnh đất tâm của mình; khi trực giác
phát sinh mới có một lý giải bằng tâm chứng. Cho nên, Thiền cần sự hiện
hữu của ý chí và trực giác. Dù có ý thức phụng sự tha nhân mà chưa có
trực giác và ý chí để khai phá tự tâm, thì công việc phụng sự ấy vẫn còn
nằm trong hữu vi, tương đối.
Nội dung Thiền tập tựu trung là Chánh
niệm. Lâu nay tâm ta như khỉ vượn chuyền cành, hết suy tính việc này lại
lo toan chuyện khác, lăng xăng lộn xộn không lúc nào dừng. Phật dạy
Chánh niệm là luôn đặt tâm vào giờ phút hiện tại, không dong ruổi về quá
khứ hay mơ màng chuyện tương lai. Chánh niệm cũng là phản tỉnh lại thân
tâm mình, biết rõ mọi sự vận động của thân và mọi biến chuyển ở tâm. Tất
cả sự việc xảy ra như thế nào, ta chỉ cần BIẾT như thế đó; biết mà không
thêm một niệm nào để phân biệt chia chẻ, để so sánh suy lường. Như vậy,
Thiền không tùy thuộc vào tư thế của thân, vào giờ giấc và nơi chốn, vì
Thiền chỉ cho trạng thái tâm bản nhiên vốn lặng mà biết. Lặng là
thể-định, biết là dụng-huệ, vốn có sẵn từ vô thủy đến vô chung. Khi ánh
bình minh của trực giác phóng xuất, ta mới thấy từ bao giờ cho đến bây
giờ, muôn pháp vẫn ở trong đương xứ - “đương” là hiện tại, “xứ” là ở
đây. Tại đây và bây giờ chúng luôn biến đổi nhưng vẫn hằng hữu, và Thiền
định chính là định tâm vào thời điểm tại đây và bây giờ này. Nếu rời
mảnh đất thực tại, ta sẽ không hiểu gì về các pháp. Các pháp diễn biếân
trong từng sát-na, nhưng trong vô thường biến dịch có một cái gì vẫn
thường hằng bất biến. Ðây là thực tại sống động khi hành giả có thể nắm
vô biên từ trong đóa hoa dại, nắm muôn năm trong một niệm. Ðây cũng là
phút giây vĩnh cửu mà nhà Phật gọi “sát-na Tam muội”. Chư Phật Bồ-tát lý
hội được cái sát-na bất động này nên các Ngài đã giải thoát, còn chúng
ta mãi để tâm chạy đuổi theo ý niệm thời - không, nên cứ bị lôi cuốn
theo dòng trầm luân bất tận!
Trong kinh A- Hàm, Phật dạy: “Này các
Tỳ-kheo! Nếu thấy pháp tức là thấy ta, nếu thấy ta tức là thấy pháp; vì
thấy pháp nên thấy ta, thấy ta nên thấy pháp”. TA và PHÁP ở đây có ý
nghĩa gì?
- Thông thường, Pháp (Dharma) có rất
nhiều nghĩa: Là phương cách, mẫu mực, luật lệ; là sự vật, tình trạng; là
lời Phật dạy... Một cách tổng quát, có thể hiểu pháp là “nhậm trì tự
tánh” (giữ gìn tính chất của nó) và “quỹ sanh vật giải” (tính chất đặc
thù khiến người ta có thể dựa vào đó để nhận ra nó). Các pháp theo ý
nghĩa này đều có hình tướng, đều do duyên hợp, nên gọi là Pháp tướng.
Ngay cả lời Phật dạy, nếu căn cứ trên chữ nghĩa cũng là kinh hữu tự,
chưa phải yếu chỉ. Thấy pháp này chưa phải là thấy TA, tức Phật Pháp
thân Tỳ-Lô-Giá-Na của chính mình.
Tất cả những gì có hình tướng đều là
giả dối không thật. Ví như mặt trăng soi bóng xuống đáy hồ. Bóng mặt
trăng là có hay không có? Nếu có, sao ta vớt lên không được; nếu không,
sao mắt ta nhìn thấy? Có - Không là hai bên, dính mắc hai bên là không
thấy đúng lẽ thật. Người hiểu đúng như thật sẽ nói: Bóng mặt trăng dưới
hồ bản chất là không, và chỉ là giả có. Tự tánh của tất cả các pháp là
KHÔNG - đây chính là Pháp tánh của loài vô tình.
Một ví dụ khác: Một dòng suối bình
thường nước trong vắt; khi có lũ đầu nguồn, nước suối bị ngầu đục. Nước
suối lúc trong lúc đục là do không hoặc có bùn đất đổ vào theo lũ, còn
tánh ướt của nước thì không biến đổi bao giờ. Cũng vậy, tâm ta lúc suy
nghĩ lăng xăng là vọng, khi lặng yên không dấy niệm là chơn; tâm có chơn
có vọng, nhưng bản tánh thanh tịnh thường nhiên, hằng tỉnh sáng. Ðây là
Phật tánh, là Chánh pháp nhãn tạng Niết-bàn Diệu tâm Thật tướng vô
tướng, cũng là Kinh Vô Tự. Phật và Pháp không hai - đều là thể tánh bất
sanh bất diệt. “Thấy pháp” là nhận ra thể tánh này, là sống với chơn tâm
thường trụ, nên “thấy pháp tức thấy ta, thấy ta tức thấy pháp”.
Toàn thể vũ trụ pháp giới đều không
ngoài tâm. Nếu tâm ta vô thường thiên biến vạn hóa, ta sẽ thấy các pháp
vô thường thiên hình vạn trạng. Nếu tâm ta an định, rõ biết tất cả mà
không khởi niệm thì Ta-bà trở thành Tịnh độ. Lúc tâm toan tính tư duy,
cái thấy biết của ta hữu hạn vì duyên theo trần cảnh bên ngoài. Khi tâm
lặng lẽ, cái thấy biết trở nên mênh mông bát ngát. Khi vào định sâu, cái
biết trở về pháp giới, mỗi sự vật đều đại diện cho toàn thể vũ trụ, như
một giọt nước biển cũng có đủ tính chất của cả đại dương bao la. Như
vậy, lúc tọa thiền, nếu một phút giây tâm ta lặng lẽ mà hằng tri, thì
phút giây ấy ta là Phật; nếu tâm cứ dong ruổi lăng xăng thì ta mãi làm
chúng sanh trong ba cõi. Làm Phật hay làm chúng sanh đều do mình quyết
định, không ai làm thế cho mình và mình cũng không thể làm thay cho ai.
E.- Kinh Kim Cang có bài kệ:
Nhược dĩ sắc kiến ngã
Dĩ âm thanh cầu ngã
Thị nhơn hành tà đạo
Bất năng kiến Như Lai.
Nghĩa:
Nếu dùng sắc thấy ta
Dùng âm thanh cầu ta
Người ấy hành đạo tà
Không thể thấy Như Lai.
Bốn câu này có sức công phá mạnh mẽ
những tư tưởng lầm lẫn của con người, kể cả người tu. Lầm lẫn thứ nhất,
chúng ta thờ lạy kính ngưỡng Phật, nhưng chấp tượng gỗ hay xi măng là
Phật thật. Mỗi ngày lau quét tượng, ngày lễ tắm cho tượng và xem đó là
tu hành. Có nơi còn dùng nước rửa tượng làm nước thánh trị bệnh. Niềm
tin không có chánh kiến nên đã trở thành mê tín, biến một bậc trí tuệ
giác ngộ thành một vị thần linh, biến chốn già-lam truyền bá chánh pháp
thành nơi cầu danh khấn lộc. Và như vậy, người tu vô tình biến thành
người trung gian giữa một bên là ông thần ban phước giáng họa, và bên
kia là những kẻ cầu xin. Chúng ta thờ lạy, chiêm ngưỡng tượng Phật phải
hiểu đúng ý nghĩa, là kính trọng một Bậc Ðạo sư có nhân cách và nghị lực
vĩ đại; là để theo gương từ bi trí huệ của Ngài, nguyện làm đúng lời
Ngài dạy, rồi một ngày nào đó cũng được giác ngộ giải thoát như Ngài.
Chúng ta thờ lạy tượng Phật cũng để xoay lại chính mình, nhớ rằng mình
có một vị Phật luôn luôn hiện hữu, đó là tự tánh Kim Cang bất hoại.
Ðiều lầm lẫn thứ hai, chúng ta thường
nghĩ Phật là vị Thái tử có 32 tướng tốt và 80 vẻ đẹp, đi tu và thành đạo
tại Ấn Ðộ cách đây trên 25 thế kỷ. Nếu người ấy là Phật thật, thì Phật
bây giờ ở đâu? Thân xác Ngài đã được thiêu hóa, chỉ còn để lại những
viên ngọc xá lợi cho người sau chiêm bái. Chẳng lẽ Thái tử hy sinh tất
cả lạc thú thế gian, gia công tu hành cần khổ bao năm chỉ để thành Phật
trong 49 năm rồi hoại diệt? Nếu thật vậy, thì sự hy sinh, sự tu hành của
Ngài đâu có ý nghĩa siêu tuyệt xuất thế, là tìm được con đường giải
thoát khổ đau và giải thoát khỏi vòng sinh tử? Nhà Thiền giản trạch vấn
đề này rất rõ: Ðức Phật có hình tướng ấy chỉ là Phật ứng hóa thân có
sinh có diệt. Còn thể tánh tịch lặng hằng tri hằng giác, là Phật pháp
thân, mới là Phật thật, không bao giờ sinh diệt. Vì thế trong Kinh Pháp
Hoa, Ðức Phật bảo Ngài thành Phật đã từ vô lượng vô biên trăm nghìn muôn
ức na-do-tha kiếp. Chúng sanh ai cũng sẵn có vị Phật này, và Thiền tông
luôn nhắc nhở môn đồ thường niệm vị Phật ấy.
Do chủ trương y cứ vào tâm tu hành, nên
Thiền tông không theo thinh sắc quang ảnh mà cầu thấy Phật, vì ngoài tâm
cầu Phật đều là ngoại đạo, dù đang là Phật tử. Ðức Phật bảo, những người
ấy hành đạo tà, không thể thấy Như Lai. Như Lai ở đây không có nghĩa là
Phật Thích Ca đang ngồi tòa thuyết pháp. “Như” chỉ thể tánh bất động
hằng hữu; “Lai” là từ thể tánh ấy mà đến, mà khởi ra diệu dụng. Như là
bất biến, Lai là tùy duyên; Như là tâm thể, Lai là tâm dụng. Ta nhìn
thấy cái hoa là Lai, thấy mà không khởi niệm là Như. Mọi người đều có
Như Lai, nhưng bị tập khí nhiều đời che phủ, như mây che khuất mặt
trăng. Mây tan thì trăng hiện, nhưng không phải khi tan mây mới có
trăng, mà trăng vẫn sáng tự thuở nào. Nếu ta biết rõ có trăng sáng đàng
sau đám mây, thì không cần đợi mây tan, ta vẫn cảm nhận ánh trăng; như
ngay nơi sóng ta đã nhận ra nước, ngay nơi vọng đã là chơn. Ðây là tinh
thần liễu vọng, một tư tưởng vút cao của Tối thượng thừa Thiền.
F.- Thiền không giới hạn trong một đất
nước, một tôn giáo hay một ý thức hệ. Do trí huệ phát sinh tri kiến như
thật, nên Thiền giả có sự hiểu biết đúng đắn về con người và cuộc đời,
đặt nặng lý trí hơn là tình cảm tôn giáo. Tình cảm Phật giáo thể hiện ở
mái chùa cong, ở chánh điện trang nghiêm nhưng thân thương đầm ấm, rất
cần cho những người mới vào đạo. Nhưng nếu ta chỉ chú trọng tình cảm mà
không xem trí tuệ là mục đích, thì chưa thẩm thấu được triết lý thâm sâu
của Ðạo Phật. Ðức Phật khuyên chúng ta phải hiểu trước khi tin, nên
Chánh kiến đi đầu trong Bát Chánh Ðạo. Mỗi ngôi chùa vì thế phải là nơi
tuyên dương chánh pháp, cho Phật tử biết cách tu hành, mới khỏi rơi vào
mê tín và tà đạo.
Thiền tông không mang màu sắc tôn giáo
thần quyền, mà đề cao vị trí của con người. Mọi người đều bình đẳng vì
đều có Phật tánh như nhau, nên ai cũng có quyền định đoạt lấy số phận và
tương lai của mình. Ðây là điều rất thực tế, chúng ta không cầu giải
thoát ở nơi nào hay với một ai, vì bớt tham sân si đến đâu, ta thấy an
lạc đến đó. Cũng như khi uống vào một ly nước, ta đỡ được cơn khát ngay;
và hương vị của ly nước như thế nào, chỉ một mình ta cảm nhận, không ai
có thể biết như ta, và ta cũng không thể nói cho ai hiểu. Do đó, muốn
bước vào nhà Thiền, chúng ta không chỉ dựa vào lòng tin, mà trước tiên
phải có Chánh kiến. Có trí tuệ nhờ nghiên cứu và tư duy, ta mới có đủ
nghị lực tự mình làm chủ vận mạng mình, mới đủ niềm tin kiên cố để đi
đến chỗ cứu cánh.
Mặt khác, vì biết mọi người đều bình
đẳng, nên Thiền tông không phân biệt giữa tứ chúng. Thân tứ đại có hình
tướng nên khác nhau về giới tính, tại gia hay xuất gia; còn Phật tánh
thì như nhau, nên ai cũng có cơ hội giống nhau để tu hành và thành tựu
đạo quả. Nhiều Thiền sư là cư sĩ như Bàng Long Uẩn ở Trung Hoa, Tuệ
Trung Thượng Sĩ ở Việt Nam, đều tự tại trong sinh tử. Người nữ như cô
Linh Chiếu, bằng một câu hát trong bài ca vô sanh tấu cùng cha mẹ, cho
thấy trình độ chứng ngộ rất sâu của mình: “Dã bất dị, dã bất nan, cơ lai
khiết phạn khốn lai thùy” (Cũng không dễ cũng không khó, đói đến thì ăn
mệt ngủ khò)! Trong kinh Pháp Hoa kể chuyện Long nữ mới 8 tuổi thành
Phật, cũng nói lên tinh thần này. Vì thế, Ðức Phật dạy trong Trường A
Hàm: “Tất cả hoa sen đều mọc từ bùn nhơ, mầm sen nào cũng có khả năng nở
hoa”.
III.- NHỮNG ÐIỀU KIỆN CẦN CHO MỘT HÀNH
GIẢ TU THIỀN.
Trong đời sống thế tục, muốn tinh thông
một nghề, người ta phải tốn công sức và thời gian học hỏi, thực tập; sau
đó còn phải vừa làm vừa rút kinh nghiệm, để ngày càng thăng tiến trong
nghề nghiệp. Người tu càng hơn thế nữa, muốn thành Phật tác Tổ đâu phải
một sớm một chiều, đâu phải chỉ nghe hiểu đôi điều, công phu một thời
gian đã tự cho mình chứng đắc. Nhất là đối với Thiền Ðốn ngộ, có người
đọc Thiền sử thấy các Ngài dễ dàng đại ngộ, cứ tưởng mình cũng “một nhảy
vào liền đất Như Lai”. Trong thời đại văn minh khoa học mà tri thức cũng
được xem như một ngành kinh tế, mọi vấn đề đều phải được phân tích giảng
giải rõ ràng, nên yếu chỉ nhàø Thiền cũng được trình bày cặn kẽ. Chúng
ta không mất thời gian và tâm huyết để tìm hiểu một công án như các
thiền khách thuở xưa. Nhưng vì quá dễ dàng hiểu được vấn đề, nên cái
hiểu của chúng ta không sâu sắc, không gây ấn tượng mạnh, do vậy dễ lãng
quên và dễ xem thường. Và cũng vì hiểu dễ nên tưởng tu cũng dễ, mới có
một chút kết quả đã cho là đủ, mặc tình nói năng hành động buông lung,
không biết đó là nhân địa ngục.
Người tu chúng ta, mong thực hiện sự
chuyển hóa tự thân để có sự bình an nội tâm, rồi trang trải sự bình an
ấy cho người khác, với mục đích tối hậu là cả mình và người đều giác ngộ
và giải thoát. Nhưng đường tu lại quá dài, đầy dẫy chông gai thử thách,
nếu không trang bị đầy đủ tư lương thì khó lòng đến được điểm cuối.
Sau đây là những điều kiện cần cho một
hành giả tu Thiền, xem như một số tư lương trong hành trang thiên lý ấy:
1.) Tâm thiết tha cầu đạo:
Tiền thân Ðức Phật Thích Ca, lúc còn là một vị Ðại tiên, vì muốn
cầu nghe chánh pháp mà lột da làm giấy, chẻ xương làm bút, lấy máu làm
mực để viết bài kệ mới học được, theo điều kiện của một vị Bà-la-môn.
Một tiền kiếp khác của Ngài là Thái tử Ðàm-Ma-La-Kiềm, con vua Phạm
Thiên ở Châu Diêm-Phù-Ðề. Ðối trước Pháp sư, Ngài đào hố sâu mười
trượng, đốt than nóng rồi nhảy vào hố, mới được Pháp sư nói cho nghe một
bài kệ về hạnh Bồ-tát . Những gương cầu pháp quên thân của Ðức Phật,
chúng ta khó thể bắt chước. Gần hơn, trong thiền sử kể rất nhiều câu
chuyện các thiền khách quảy gói du phương, tìm thầy học đạo. Ngày xưa,
những bậc đã chứng ngộ thường ở trên núi cao, đường đi gian nan vất vả,
làm gì có phương tiện giao thông thuận lợi như bây giờ. Vậy mà các thiền
khách đâu nề khó nhọc xa xôi, chỉ cốt sáng được lý đạo, vì biết rõ Phật
pháp rất khó gặp, trăm ngàn muôn kiếp chưa chắc đã được nghe.
Người học đạo chúng ta phải xem Phật
pháp là cao quý bậc nhất, không có gì sánh được. Nếu có duyên được gặp,
phải biết đây là cơ hội hy hữu ngàn năm chỉ một lần. Khổng tử, người
được tôn xưng là “Vạn thế sư biểu” (Bậc thầy của muôn đời) mà còn có tâm
cầu đạo thiết tha như thế này: “Triêu văn đạo, tịch tử khả hỷ” (Sáng
được nghe đạo, chiều chết cũng cam lòng); còn chúng ta là phàm nhân,
lòng thành đối với đạo được đến đâu?
Khi nghe pháp, chúng ta cần có lòng
trân trọng và biết ơn, như tâm trạng của người bị đắm tàu giữa biển, nhờ
pháp như chiếc phao đưa mình vào bờ. Một lần nào đó trong đời, khi nghe
giảng hay đọc một đoạn kinh mà tâm ta chấn động, phải biết hạt giống
Phật đã gieo vào đất tâm của ta. Dù trải qua bao nhiêu lần sanh tử, hạt
giống ấy vẫn không bao giờ mất. Ðến lúc gặp thuận duyên, hạt giống sẽ
nẩy mầm. Luôn mang mặc cảm mình nghiệp chướng sâu dày, hoặc ngược lại,
tự cao cho mình bình đẳng với chư Phật rồi không cần học không cần tu,
đó là hai cực đoan phải tránh. Người hiểu đạo lúc nào cũng hạ mình cầu
thị, luôn khiêm cung tìm học chánh pháp, sau đó áp dụng vào công phu.
2.) Ý chí .
Thiền tông không chủ trương mong cầu sự
giúp đỡ bên ngoài, dù là của ai. Mỗi người phải tự nỗ lực hành trì để
trực tiếp kinh nghiệm, khi đi sâu vào vùng đất muôn đời bí mật của bản
tâm. Ðiều này không ai có thể làm thay cho mình, kể cả Ðức Phật đại từ
đại bi và đầy đủ thần thông diệu dụng. Vì thế, ý chí là điều kiện tối
cần để Thiền giả tiến bộ trong đạo nghiệp, thăng hoa trong sự tu hành. Ý
chí như đôi chân, không có chân thì không thể đi được.
Tinh thần tự lực của nhà Thiền trung
thành với lời dạy “tự thắp đuốc lên mà đi” của Ðức Phật. Khi con còn nhỏ
dại, chưa đủ điều kiện thể chất và trí tuệ, phải nương nhờ cha mẹ nuôi
dưỡng. Ðứa con nào có thể tự quyết định cuộc đời nó, tự biết tạo sinh kế
cho nó, đứa con ấy đã trưởng thành và đáng tin cậy. Trong tình Thầy trò,
người Thầy cũng chỉ nâng đỡ dạy dỗ học trò một thời gian thôi, sau đó để
tự trò đảm đương và đối phó với mọi thăng trầm vinh nhục của cuộc đời,
người trò ấy mới vươn lên được.
Ðối với những người mới vào đạo, Ðức
Phật cũng dùng tha lực như một phương tiện khuyến tu; nhưng giai đoạn
sau, Ngài luôn đề cao tinh thần tự lực. Ví như, phàm phu chúng ta còn
vọng tưởng lăng xăng (đa niệm), nên Ngài dạy chúng ta niệm lục tự Di-Ðà
để tâm chuyên chú vào câu niệm Phật. Ðây là phương tiện nhiếp tâm, để
tâm trở về nhất niệm. Nhưng sau đó Ngài nhấn mạnh: Khi niệm Phật đến
nhất tâm bất loạn, lúc mạng chung sẽ thấy Phật Di Ðà và chư Thánh chúng
hiện đến tiếp dẫn. “Nhất tâm bất loạn” của Tịnh-Ðộ tông có khác gì “vô
tâm vô niệm” của Thiền tông; giai đoạn cuối cùng là Phật tự tâm hiện
bày, cũng chính là Ðức Di-Ðà tự tánh, có gì khác biệt?
Một số người hiểu lầm câu: “Ðới nghiệp
vãng sanh”, cho là phàm phu tuy còn mang nghiệp, nếu biết niệm Phật
Di-Ðà thì lúc chết cũng được vãng sanh về Tây phương. Thật ra, các bậc
Bồ-tát Thập địa vẫn còn nghiệp vi tế, chính các bậc ấy mới có thể mang
nghiệp vãng sanh. Kinh Di-Ðà có đoạn: “Bất khả dĩ thiểu thiện căn phước
đức nhơn duyên, đắc sanh bỉ quốc”. Nếu chỉ có công phu tu hành đôi chút,
không thúc liễm thân tâm, tự do tạo tội, gieo một ít căn lành như câu
niệm Phật mà có thể về Cực-lạc, hóa ra lý nhân quả không còn là chân lý
tuyệt đối nữa sao? Cho nên, dù tu theo pháp môn nào, tự mình cũng phải
nỗ lực tiến tu chứ không thể cầu xin Phật Bồ-tát hoàn toàn làm thay cho
mình. Các Ngài có thể gia bị một phần, khi tâm chúng ta thanh tịnh, phần
nào tương ưng với tâm các Ngài, mới mong lời nguyện cầu của mình có cảm
ứng.
Ý chí của Thiền giả còn phải được hỗ
trợ bằng tâm kiên cố và trường viễn. Tâm kiên cố là giữ lòng mình vững
chắc không đổi thay, không dao động trước mọi chướng ngại thử thách, chỉ
một bề tiến tu theo phương pháp mình đã thực hành có kết quả. Tâm trường
viễn là giữ lập trường từ đầu đến cuối, không do dự, không thối lui.
Chúng ta từng nghe bài kệ của Tổ Hoàng-Bá, thường được truyền tụng trong
nhà thiền:
Trần lao quýnh thoát sự phi thường
Hệ bã thằng đầu tố nhất trường
Bất thị nhất phiên hàn triệt cốt
Tranh đắc mai hoa phốc tỷ hương.
Dịch:
Vượt khỏi trần lao việc phi thường
Ðầu dây nắm chặt giữ lập trường
Chẳng phải một phen xương thấm lạnh
Hoa mai há dễ ngửi mùi hương.
3.) Niềm tin.
Niềm tin của một hành giả tu Thiền có
phần đặc biệt: Tin rằng mình có sẵn bản tâm chân thật trong thân ngũ uẩn
hư giả này. Ðó là bộ mặt xưa nay không hề thay đổi, mà nếu nhận ra và
hằng sống với nó, người tu sẽ đạt được mục đích tối hậu là giác ngộ và
giải thoát, đồng với chư Phật mười phương. Có niềm tin mãnh liệt, hành
giả càng vững mạnh về ý chí. Ý chíù và niềm tin liên hệ hỗ tương với
nhau: Ý chí khiến hành giả gắng công tu hành, tu có kết quả làm tăng
trưởng niềm tin; ngược lại, có niềm tin chắc chắn mình sẽ đến đích, hành
giả như được tiếp thêm sức mạnh, ý chí càng kiên định.
Niềm tin trong nhà Thiền không mang
tính cách thần quyền mê tín, vì luôn có trạch pháp đi đầu. Phật dạy:
“Tin ta mà không hiểu ta là phỉ báng ta”. Ðạo Phật là đạo trí tuệ, nên
từ lúc bước chân vào đạo, chúng ta phải vận dụng chất xám để hiểu rõ lời
Phật dạy, sau đó suy nghiệm xem lời dạy ấy có phải là chân lý không.
Cuối cùng, khi phát khởi niềm tin, chúng ta mới gia công hành trì để một
ngày nào đó, Trí vô sư bừng sáng. Như vậy, tin mình có Phật tánh là
Chánh tín, cũng là chánh nhơn tu hành (Tín nhơn). Có tín nhơn, lập tức
có nguồn lực tạo nên quả đức, tức kết quả đời tu. Khi bí mật của pháp
giới được phơi bày trọn vẹn, ta sẽ thấy sự vi diệu thù thắng của quả
đức. Ðịa vị thấp nhất của Thanh Văn là Tu-Ðà-Hoàn, phải kiến đạo mới
khởi tu, cũng như trong Thiền tông, phải kiến tánh mới được xem như bắt
đầu cuộc hành trình; vì như thế, hành giả không sợ sai lầm hay lạc vào
ngã rẽ.
4.) Nghi tình.
Mới nghe qua, điều kiện này có vẻ mâu
thuẫn với niềm tin: Ðã tin sao lại còn nghi? - Ðây là nét đặc thù của
nhà Thiền. Theo nghĩa của năm triền cái (tham, sân, trạo cử, hôn trầm,
nghi), sự nghi ngờ làm chướng ngại và ngăn che việc tu hành. Mối nghi ở
đây không phải theo nghĩa ấy, mà là dồn hết tâm tư vào một vấn đề cốt
tủy, và sống chết với nó. Víù dụ hành giả đặt câu hỏi: “Ai cũng có Phật
tánh, sao ta nhận không ra? ”. Câu hỏi này theo thời gian đúc kết thành
khối (nghi đoàn), làm hành giả luôn luôn trăn trở khắc khoải (nghi
niệm), thôi thúc hành giả nỗ lực giải quyết cho xong, quên tất cả những
chuyện khác. Các Thiền sư thường dùng thủ thuật này dồn môn đệ vào chỗ
bế tắc, nên khi được thưa hỏi, các Ngài chỉ trả lời bằng một câu không
có ý nghĩa gì hết. Lúc khối nghi bùng vỡ, tự người môn đệ nhận ra toàn
bộ lời giải đáp, và suốt đời không bao giờ quên. Những câu trả lời như
thế được gọi là lời nói sinh động (hoạt ngữ); trái với lời giải đáp cặn
kẽ rõ ràng, người học trò lúc ấy có thể hiểu ra, nhưng sau đó lại quên,
nên gọi là tử ngữ.
Khai thị bằng nghi tình khác với khai
thị bằng thuật tác động thẳng. Các vị Thiền sư tùy căn cơ và trình độ
của môn đồ mà có những thủ thuật thích hợp. Ðối với người có căn cơ đặc
biệt, hiểu Thiền không qua trung gian ý thức suy luận mà bằng trực giác,
các Ngài dùng cách chỉ thẳng để người ấy thấy toàn triệt vấn đề một cách
chớp nhoáng. Ðây là tinh thần “trực chỉ nhân tâm” thường được tán dương
trong nhà Thiền, nhưng khó có người lãnh hội. Ðối với người ưa suy luận
phân tích, các Ngài dồn họ vào con đường bí cùng, tức khai thị bằng nghi
tình. Thiền môn thường chú trọng đến kinh nghiệm thực chứng hơn là tri
thức và nghĩa giải, vì người hiểu Thiền ở lĩnh vực thực chứng khác xa
với người chỉ hiểu qua lý luận ngôn từ. Nhờ ý thức, con người có thể
nhận định tư duy về nhiều vấn đề; nhưng sự hiểu biết này luôn luôn tương
đối, phiến diện, không thể nào có cái nhìn xuyên suốt và thấu thể về bản
chất của muôn pháp.
IV. KẾT LUẬN
Con người luôn bị chi phối nhiễm ô theo
hai phương diện: tình và lý. Nhiễm về tình là bị tham dục thô và tế lôi
kéo, gây phiền não chướng. Nhiễm về lý tức vô minh, nhận định sai lầm về
các pháp: vô thường cho là thường, vô ngã cho là có ngã thật, khổ cho là
vui, bất tịnh cho là thanh tịnh. Không thấy lý như thật của các pháp là
sở tri chướng. Các bậc Bồ-tát ở quả vị Thập-nhất-địa đã cắt đứt sự ô
nhiễm về tình, nhưng vẫn còn ẩn tàng ô nhiễm về lý, đến địa vị Diệu giác
(Phật) mới hoàn toàn chấm dứt. Ðức Phật gọi đó là “vi tế sở tri ngu”.
Bồ-tát mà còn như vậy, phàm phu chúng ta thì chướng ngại cỡ nào?
Lại nữa, tâm người thường biến đổi theo
hai chiều: thuận và nghịch. Thấy một vật vừa ý, ta khởi lòng tham muốn
chiếm lấy: đây là chiều thuận. Nếu ý muốn không được thỏa mãn, ta khởi
tâm sân hận: đây là chiều nghịch. Thuận là tham, nghịch là sân. Khi đối
duyên xúc cảnh, ta thấy biết rõ ràng mà không có một niệm phân biệt chia
chẻ, đó là tâm bình thường. Ngài Nam-Tuyền định nghĩa: “Bình thường tâm
thị đạo”. Ðạo là ngay ở tâm bình thường, chứ không ở một nơi nào xa xôi.
Kinh Duy-Ma-Cật viết: “Trực tâm là đạo tràng” - Tiếp xúc với các pháp mà
không khởi niệm, đó là trực tâm. Người có trực tâm thì ngay đương xứ là
đạo tràng, ngay đó là giải thoát. Như vậy, người tu chúng ta học đạo ra
sao, tu đạo thế nào để được giác ngộ và giải thoát như Ðức Phật và chư
vị Tổ sư? Ðó là những điều chúng ta cần suy gẫm.
Một điều cần nhấn mạnh đối với các
thiền giả, là chủ trương của nhà Thiền: Thứ nhất, phải nhận ra lẽ thật
của các pháp là vô thường, là duyên sinh, nên chúng vốn là không, vì
duyên hợp nên giả có. Ðây là Bình-đẳng-tánh của tất cả các pháp. Thứ
hai, phải nhận ra cái chân thường ngay trong vô thường, cái hằng hữu
ngay nơi muôn pháp sinh diệt. Ðó là Phật tánh, là chân tâm, là bản lai
diện mục, ở Phật không thêm mà nơi phàm cũng chẳng bớt. Tu hành là trở
về với con người thật xưa nay của chính mình, và giúp mọi người cùng
nhận ra con người ấy; là biết phương cách và thực hành phương cách ấy để
đạt mục đích cuối cùng. Ý nghĩa tu hành cao cả như vậy, nên Thái tử
Sĩ-Ðạt-Ta mới bỏ cung vàng điện ngọc, xuất gia tìm đạo thành Phật
Thích-Ca; Hoàng tử thứ ba con vua Hương-Chí ở Nam Ấn đi tu thành Tổ
Bồ-Ðề-Ðạt-Ma; và vua Trần Nhân Tông hành hạnh đầu đà, trở thành Sơ Tổ
Trúc-Lâm Yên-tử. Các Ngài tu trong tinh thần vô ngã vô vi nên được quả
xuất thế. Chúng ta ngày nay tinh tấn tu hành, chuyên tâm làm nhiều Phật
sự, nhưng lại có ý mong cầu kết quả, còn ý thức chấp ngã chấp pháp, nên
chỉ tạo nghiệp lành, tạo phước đức hữu vi, chứ chưa thể ra khỏi nhà tam
giới.
Tóm lại, người tu Thiền nếu chỉ học
trên lý thuyết mà không có từng bước Thiền tập, thì không thể nào thẩm
thấu được chất Thiền. Có thiền tập mới là thiền sinh, có thiền chứng mới
là Thiền sư. Thời gian công phu lâu mau tùy căn cơ và sự cố gắng tinh
cần của mỗi người. Sự tham lam và nóng vội muốn chứng ngộ nhanh chóng
thường là chỗ sơ hở để ngoại đạo tà sư lừa gạt. Thời gian tu hành thật
ra chỉ có tính cách ước lệ. Ðối với người có thiên chất kỳ đặc, như Tổ
Qui-Sơn ngộ đạo năm 23 tuổi, Sa-di Cao chỉ hơn 10 tuổi đã tỏ ngộ lý
Thiền, Lục Tổ không biết chữ nhưng nghe câu kinh Kim Cang liền thấy được
chỗ vào..., đó là những trường hợp ngoại lệ. Còn bao nhiêu người khổ
công tu tập, mấy mươi năm hành khước, được nói đến rất nhiều trong hành
trạng của các Thiền sư, là những gương sáng chúng ta cần rọi soi và suy
nghiệm. Những điều trình bày trong quyển sách này không có ý giúp thêm
kiến giải vốn đã quá dằng dặc miên man ở những người học đạo, càng không
có ý làm rõ thêm những khái niệm về Thiền, mà chỉ mong tất cả chúng ta
khéo lãnh hội để áp dụng vào công phu. Ðức Phật có lần quở Ngài A-Nan:
“Một người học huệ ngàn ngày không bằng một ngày học đạo. Người tu không
học đạo thì một giọt nước cũng không tiêu”. “Học huệ” là văn tư, là kiến
giải sanh diệt. “Học đạo” là nhận ra bản tâm thanh tịnh hằng hữu của
chính mình. Nếu không nhận được bản tâm, thì người tu không trả nổi - dù
chỉ một giọt nước - của đàn na tín thí. Ða văn bậc nhất, thông minh bậc
nhất trong mười đệ tử lớn của Phật mà còn bị quở trách nặng nề như thế,
thử hỏi chúng ta, nếu chỉ dựa vào một ít kiến thức sách vở đã cho là đủ,
không chịu gia công tu hành, thì liệu có đền trả được nợ áo cơm của đàn
tín hay không?
(02) CHƯƠNG HAI. NHƯ HUYỄN
I.- KHÁI LƯỢC
Lý Như-Huyễn là một quan niệm về nhân
sinh và vũ trụ độc đáo của nhà Phật. Trong thiền định sâu xa, Ðức Phật
thấy rõ tất cả các pháp đều là những hiện tượng không thật có, vì chúng
do nhiều duyên tụ hội lại mà thành. Bản chất của chúng là không, vì
chúng không có tự thể. Như vậy, nhìn trên hiện tượng (SẮC) là duyên hợp
tạm có, nhưng bản thể lại là KHÔNG. Nói khác đi, SẮC là biểu tướng của
KHÔNG, KHÔNG là bản chất của SẮC. Ðây là tinh thần Bát-Nhã, mà chỉ những
người ở trong Như-Huyễn tam-muội, tức trong chánh định quán triệt lý
Như-Huyễn, mới thẩm thấu được.
Các pháp không thật có nên là huyễn,
nhưng tự tánh các pháp là không, nên tuy huyễn mà vẫn thường ở trong Như
tánh. Như là thể của Huyễn, Huyễn là dụng của Như. Như là thể tánh bất
động, không bao giờ thay đổi; Huyễn là tùy duyên mà hình tướng đổi thay.
Chúng ta từ Như đến đây, mang thân huyễn mộng này, rồi khi mất đi lại
trở về Như. Nhưng không phải đợi lúc hình tướng tan hoại mới trở về Như,
mà ngay khi còn thân huyễn, nó đã là Như rồi. Cũng như nước là hiện
tượng, có thể thay đổi từ thể lỏng sang thể rắn, thể hơi, nhưng không
bao giờ mất đi tánh ướt. Vì Huyễn không bao giờ rời Như, nên nhà Phật
gọi là Như-Huyễn.
Lý Như-Huyễn là một vũ khí lợi hại,
quét tận gốc rễ mọi tham đắm chấp trước của con người về thân, tâm và
cảnh. Hàng ngày, chúng ta nhìn và hiểu các pháp bằng thức tâm phân biệt
và bằng sự tưởng tượng phong phú của mình, cho các pháp là thật có. Do
thấy không đúng lẽ thật (si) nên sinh tham. Nếu lòng tham được thỏa mãn,
lại càng tham đắm nhiều hơn, nặng hơn; nếu không thỏa mãn sẽ phát sinh
sân hận. Phiền não vì thế càng tăng trưởng, không có ngày dừng. Khi lắng
sâu tâm thức, hiểu rõ lý Như-Huyễn, ta sẽ thấy cuộc đời ta trải qua bao
nhiêu năm vui-buồn sướng-khổ thịnh-suy, chỉ như một giấc mộng dài! Cảnh
vật bên ngoài cũng thế, căn nhà ta ở, khung cảnh xung quanh ta..., có
phải chúng đang biến đổi trong từng giây phút? Trong phạm trù không
gian, thân-tâm-cảnh là duyên sinh giả hợp; trong phạm trù thời gian,
chúng biến đổi không dừng trụ; như thế không phải huyễn là gì?
II. NỘI DUNG.
1) Từ Lý Nhân-duyên đến Tánh Không.
Về mặt tục đế, Ðức Phật thuyết giảng lý
Nhân-duyên giải thích sự thành hình của tất cả các pháp, đồng thời bài
bác 4 luận thuyết của ngoại đạo đương thời:
1- Thuyết tự sanh: Các pháp được sanh
ra từ chính bản thể của nó.
2- Thuyết tha sanh: Các pháp sanh từ
bản thể của những pháp khác.
3- Thuyết cộng sanh: Pháp này nhờ pháp
kia mà sanh và ngược lại.
4- Thuyết vô nhân sanh: Các pháp ngẫu
nhiên mà hiện hữu, không cần có điều kiện hay nguyên nhân nào.
Lý Nhân-duyên cắt nghĩa sự thành lập
của các pháp là do nhân và duyên kết hợp và tác động. Trong đó, nhân là
yếu tố quyết định, không thể thiếu; duyên là những điều kiện hỗ trợ. Ví
dụ: Ðể có cây lúa (một pháp), phải có hạt lúa là nhân, cùng kết hợp với
các duyên là đất, nước, ánh sáng mặt trời, người nông phu... Từ lý
Nhân-duyên, Ðức Phật triển khai thành lý Nhân-quả thế gian và xuất thế
(tức Tứ Diệu Ðế) cho các vị Thanh Văn, và Thập nhị nhân duyên cho các
bậc Duyên Giác. Tu theo con đường này, hành giả phá được ngã chấp, cuối
cùng là giải thoát khỏi luân hồi sanh tử. Chúng ta thường gọi đây là con
đường của Nhị thừa.
Ðối với Bồ-tát Ðại thừa, các Ngài do
quán triệt lý Nhân-duyên đưa đến nhận thức đúng đắn về các pháp. Từ
những pháp hữu hình đến vô hình (không thấy được bằng mắt thường như
không khí), từ hiện tượng vật chất đến tinh thần (cảm thọ, nhận
thức...), chúng đều không thể tự mình hình thành mà phải nhờ nhân và
duyên sanh ra. Ðến lượt các nhân duyên ấy, vì chúng cũng là các pháp,
nên cũng phải cần các nhân duyên khác tạo nên. Từ đó, chúng chuyển biến
sinh diệt, làm nhân duyên cho pháp này rồi lại là quả của những nhân
duyên khác, không biết đâu là bắt đầu và đâu là tận cùng. Ðức Phật gọi
là “trùng trùng duyên khởi” .
Như vậy, các pháp đều không phải thật
không và cũng không thật có. Chúng không thật là không, vì con người có
thể cảm nhận chúng bằng giác quan; chúng không thật có vì chúng do các
pháp khác tạo thành, nên không có tự thể. Vì thế, tánh của chúng là
Không, nhờ duyên hợp nên giả có. Ðây là tinh thần của hệ Bát-nhã, hiển
bày Tánh Không của tất cả các pháp. Dùng trí tuệ Bát-nhã quán chiếu
tường tận thật tánh các pháp, thấu triệt Pháp tánh, Bồ-tát phá được ngã
chấp và pháp chấp, cả pháp thế gian lẫn pháp xuất thế gian. Nhà Phật gọi
là con đường của Bồ-tát thừa.
2.) Tánh Không và Lý Như-Huyễn.
Ðức Phật tuyên bố, vạn pháp đều như
huyễn, để nói lên tính bất thực của chúng. Ðó là đứng trên bình diện
chơn đế, nhìn vạn pháp bằng cái nhìn “đương thể tức không”.
Ðối với các nhà khoa học, thuyết Big
Bang là một giả thuyết táo bạo và vĩ đại nhằm giải thích sự thành lập
của vũ trụ. Nhưng trong giáo lý nhà Phật, vũ trụ không chỉ trải qua một
chu kỳ thành - trụ - hoại - không, mà đã - đang và sẽ tiếp diễn vô lượng
chu kỳ như thế, không có khởi đầu cũng không có kết thúc - tiền tiền vô
thủy, hậu hậu vô chung. Thế giới hiện tượng là hữu vi duyên khởi, sanh
sanh diệt diệt tương duyên tương tác. Không pháp nào trong vũ trụ lại
đứng yên, mà luôn luôn chuyển động đổi mới. Ngay cả phần vĩ mô nhất là
toàn bộ vũ trụ, cũng thay đổi mỗi ngày. Hình thái của vũ trụ, mà một số
nhà Vật lý học hàng đầu thế giới đã phác hoạ trong những công trình thực
nghiệm và tư duy, thật ra chỉ là một phần rất nhỏ những cảnh giới mô tả
một cách tuyệt vời trong Kinh Hoa Nghiêm. Tuy nhiên, từ những hạt Quartz
(được cho là yếu tố nhỏ nhất cấu tạo thế giới) cho đến toàn thể thực tại
trùng trùng duyên khởi, không có pháp nào hiện hữu mà không được tạo
thành từ những nguyên nhân khác. Do vậy, tất cả chỉ là huyễn mộng, dù là
thế giới vi mô hay vĩ mô.
Con người chúng ta, từ trước đến giờ đã
trải qua bao kiếp sống; và từ giờ trở về sau, sanh sanh tử tử vẫn tiếp
nối không dừng. Gọi là “tử” nhưng thật sự, chỉ là sự thay đổi của thân
từ dạng thái này sang dạng thái khác, từ thân tiền ấm (con người hiện
tại) chuyển qua trung ấm (lúc lìa đời); khi đủ duyên lại gá vào thân hậu
ấm, tiếp tục một chu kỳ sanh tử khác với một hoàn cảnh chánh báo và y
báo khác. Ðáo cùng, nhắm mắt lìa đời không phải là thật sự xa lìa trần
tục, mà chỉ là tạm thời ngưng cuộc sống ở nơi này để tiếp nối cuộc sống
nơi kia. Cho nên, không có thật sanh cũng không có thật diệt, tất cả chỉ
trong huyễn mộng mà thôi.
Ðiều lầm lẫn nhất của con người là chạy
theo hình tướng mà quên bản chất, chạy theo Sắc mà quên tự tánh Không,
nên không có sự hiểu biết như thật về tất cả các pháp. Sắc là do đủ
duyên mà hiện hữu nên là Huyễn, còn Không là bản thể nên Như. Huyễn từ
Như mà có, biểu hiện tác dụng; muốn thâm nhập Như thì phải từ Huyễn mà
vào. Nói cách khác, Sắc là dụng của Không, Không là thể của Sắc; khi đủ
duyên thì khởi ra Sắc, khi duyên tan thì Sắc trở về Không. Do vậy, Huyễn
không bao giờ rời Như, Sắc chẳng thể nào lìa Không được. Hiểu điều này,
ta sẽ thấy rõ ràng Ta-bà là Tịnh-độ, phiền não tức Bồ-đề.
Vì hiện tượng không thể nào tách rời
khỏi bản chất và ngược lại, nên các vị Thiền sư ngộ đạo là ngộ ngay sự
hữu, từ đó thấu thể cả sự vô. Các Ngài thấy rõ vạn pháp đều vô thường
theo thời gian và duyên sinh trên bình diện không gian, nên chúng hiện
hữu trong sự chuyển động và giả hợp. Nhưng trong lòng những chuyển động
và giả hợp của sự hữu, luôn luôn hiện diện đặc tính bất biến và thống
nhất của sự vô. Mặt khác, do con người luôn khởi niệm duyên theo trần
cảnh, tâm không lúc nào dừng trụ, nên các pháp biểu hiện bên ngoài đều
vô thường. Trái lại, các Ngài trở về trạng thái như của tâm, nên thấy
các pháp đều Như. Có thể nói, tâm tịnh thì thế giới tịnh, tâm Như các
pháp Như, tâm bình thế giới bình. Các Ngài vẫn ở trong cuộc đời làm lợi
ích cho chúng sanh, ở trong thường tục mà vẫn siêu tục, tự tại an nhiên
trước mọi khó khăn chướng ngại, ngay cả trước tử thần!
Bài Minh của Tổ Qui Sơn có đoạn:
Huyễn thân mộng trạch
Không trung vật sắc
Tiền tế vô cùng
Hậu tế ninh khắc.
Thân huyễn trong nhà mộng, tất cả vật
sắc đều ở trong hư không. Vật sắc ấy, mé trước là vô cùng, còn mé sau có
ai biết được? Thân chúng sanh là huyễn, thân Thánh nhân cũng huyễn, sống
trong nhà mộng tam giới; nhưng phàm phu si mê chấp thân là thật nên
không từ một thủ đoạn nào để bảo vệ và tô bồi cho cái ngã, đôi khi còn
nhân danh Thượng Ðế tiến hành những cuộc thánh chiến đẫm máu. Còn các
bậc Thánh nhân, tuy mang thân huyễn mà tâm vẫn ở trong Như, vì thấu rõ
lý Sắc - Không. Vũ trụ vạn pháp là vô thủy vô chung, nhưng luôn hiển
hiện một chân lý ngàn đời: Tất cả vật sắc, lúc đủ duyên thì giả hợp
thành sự hữu, khi hết duyên lại trở về sự vô. Sự hữu (Sắc) là giả tướng,
biểu tướng; sự vô (Không) là tự thể, bản chất. Cả hai không thể tách rời
nhau, cũng như giữa tâm và cảnh, giữa tạo chủ và tạo vật, đều bất khả
phân ly như thế.
Trang tử Nam Hoa kinh kể chuyện Trang
tử nằm mộng thấy mình hóa bướm, khi tỉnh dậy không biết “Chu là bướm hay
bướm là Chu” . Câu chuyện này có một ý nghĩa rất sâu sắc, nhằm diễn tả
một thực tại ly ngôn ngữ. Ðây là trạng thái vô tâm, hòa nhập nhất như
giữa tâm và cảnh, giữa mình và vạn pháp. Khi tâm hoàn toàn tĩnh lặng,
vẫn thấy nghe hiểu biết mà không xen tạp một ý niệm nào, chúng ta sẽ
nhận ra vũ trụ rất nhiệm mầu vi mật, không thể đem thức tình tầm thường
mà đo được. Chúng ta cũng nhận ra rằng, cõi giới của mình là cõi phàm -
Thánh đồng cư, như cõi Cực lạc của Phật A-Di-Ðà. Không phải tìm Niết-bàn
ở một nơi nào xa lạ, mà chỉ ngay mảnh đất hiện tại bây giờ và ở đây.
Một điều quan trọng cần lưu ý, chúng ta
đừng bao giờ hiểu lầm Ðức Phật thuyết lý Như-Huyễn là phủ nhận sự hiện
hữu của các pháp. Ngài không từ chối thế giới hiện thực mà nhằm phát
sinh tri kiến như thật, để chúng ta nhận ra các pháp đang là. Thiền sư
Từ Ðạo Hạnh có bài kệ soi sáng ý nghĩa này:
Tác hữu trần sa hữu
Vi không nhất thiết không
Hữu không như thủy nguyệt
Vật trước hữu không không.
Tạm dịch:
Chấp có, thảy đều có
Chấp không, tất cả không
Có - Không, trăng đáy nước
Chớ chấp Có cùng Không.
Nếu cho mọi pháp là thật thì chúng đều
thật có - đây là cực đoan thứ nhất; nếu chấp tất cả đều không, thì chúng
sẽ thật không - cực đoan thứ hai. Cả hai cực đoan, chấp thường và chấp
đoạn, đều không hội được liễu nghĩa thượng thừa. Thường và đoạn, có và
không ví như bóng trăng dưới nước, nhìn thì thấy nhưng không vớt lên
được, nên không thật có cũng chẳng thật không. Nhà Phật phủ nhận cả chấp
thường lẫn chấp đoạn mà theo con đường Trung đạo, tinh thần của Lý Như
Huyễn.
3.) Như Huyễn và Chân Không.
Theo giáo lý Phật Ðà, chúng sanh do
nghiệp thức dẫn lôi, luân hồi trong ba cõi:
1. Cõi Dục: Chúng sanh còn đam mê ngũ
dục, thân thô tâm thô. Tùy nghiệp thiện ác mà vào ra trong sáu đường:
Ðịa ngục, Ngạ quỷ, Súc sanh, A-tu-la, Người, Trời. Cảnh giới thuần khổ
là Ðịa ngục, nửa khổ nửa vui là Người, thuần vui là Trời gồm 6 cõi Trời
Dục, dành cho người tu phước báo hữu vi.
2. Cõi Sắc: Ðây là cảnh giới của người
tu Thiền định, gồm bốn bậc: Sơ thiền, Nhị thiền, Tam thiền, Tứ thiền.
Thân tướng tuy vẫn là sắc chất nhưng là vật chất vi tế, rất cao lớn đẹp
đẽ, không còn giới tính nam nữ. Thân vi tế, tâm thiền định.
3. Cõi Vô Sắc: Gồm Không vô biên xứ,
Thức vô biên xứ, Vô sở hữu xứ, Phi tưởng phi phi tưởng xứ. Ở cõi này,
chúng sanh tự tại vô ngại, dùng “thân định quả” tức lấy sức Thiền định
làm thân; không còn thân sắc chất nhưng còn tâm phân biệt vi tế.
Các cõi trên có chủ thể nhận thức và
đối tượng nhận thức khác nhau, nhưng tất cả không ngoài lý Như-Huyễn.
Bởi vì, những gì có hình tướng, dù thân thô hay tế, dù tâm Thiền định mà
còn một niệm nhỏ nhiệm, cũng thuộc về sinh diệt, cũng đều là Huyễn.
Mặt khác, những loài chúng sanh khác
nhau có nhận thức về thế giới khác nhau. Như trên cùng một dòng sông,
loài người nhìn thấy toàn nước, con cá thấy đó là thế giới cho nó sống
và bơi lội, ngạ quỷ thấy toàn là máu, chư Thiên lại cho là một dải lưu
ly. Cho nên, thế giới mà con người tưởng-tri thức-tri được, không phải
là thế giới tồn tại khách quan ngoài tâm thức, mà chính do tâm thức biến
hiện ra. Duy thức sở biến duy tâm sở hiện, vì thế tất thảy đều là mộng
ảo. Như khi nằm mộng, ta thấy rõ ràng có người có cảnh, tâm ta cũng biến
thiên theo cảnh theo người; đến lúc tỉnh giấc, những gì xảy ra trong
chiêm bao có phải là thật đâu? Ðó là tiểu mộng, còn bao nhiêu năm cuộc
đời ta, là một trường đại mộng, cũng qua đi như một giấc chiêm bao.
Thuần Vu Phần nằm ngủ dưới gốc cây hòe, mơ thấy mình thi đỗ làm quan,
được vua gả công chúa; sau đó nhận lệnh vua đánh giặc, thất trận, công
chúa chết, vua bắt tội xử đi đày. Giật mình tỉnh giấc mới biết chỉ là
giấc mộng, trên cành cây ở hướng Nam chỉ có một ổ kiến. Thật là:
Giấc Nam-kha khéo bất bình
Bừng con mắt dậy thấy mình tay không.
Biết cuộc đời là mộng huyễn, không phải
để chúng ta cam phận, chấp nhận khổ đau; càng không phải để chúng ta
chán nản buông trôi, mặc dòng đời xô đẩy. Chúng ta ý thức mình đang hiện
hữu nơi cảnh giới này cùng mọi người, là do nghiệp thức cộng trụ kết hợp
với biệt nghiệp của từng người. Biệt nghiệp thì không ai giống ai, nên
số phận mỗi người mỗi khác; nhưng cộng nghiệp người không khác nên sống
chung một môi trường, chịu chung một hoàn cảnh thiên tai dịch họa... Và
rồi, dù chánh báo hay y báo, dù biệt nghiệp hay cộng nghiệp, tất cả đều
là huyễn, vậy thôi!
Dù sao đi nữa, ở cõi người có khổ có
vui mới dễ làm ta thức tỉnh, tinh tấn tu hành dễ được thoát khổ. Nếu
thuần khổ như Ðịa ngục, đói khát như Ngạ quỷ hoặc si mê như Súc sanh,
làm sao có cơ hội tỉnh giác? Ngược lại, cõi trời quá vui quá sướng,
chúng sanh đắm chìm trong đó còn ước ao gì hơn nữa; đến khi hết phước
hiện tướng đọa đày, thức tỉnh thì đã muộn. Chư Phật Bồ-tát thương xót
chúng sanh vô minh tăm tối, nên bằng mọi phương tiện cứu độ muôn loài
thoát khỏi ngục tù tam giới.
Thiền sư Thanh-Ðàm Minh-Chánh nói:
Công danh cái thế màn sương sớm
Phú quý kinh nhân giấc mộng dài.
Chẳng hiểu bản lai vô nhất vật
Công phu luống uổng một đời ai.
Dù công danh cao tột thế gian hay phú
quý đến độ người người đều khiếp sợ, cũng chỉ như màn sương buổi sớm hay
giấc mộng đêm qua, có gì là thật. Vậy thì, con người phải định vị mình ở
nơi đâu? Ðây là câu hỏi thiết yếu mà mỗi chúng ta cần tự đặt ra và tự
giải đáp.
Ðối với người thế gian, “công phu” là
kiến thức kinh nghiệm học hỏi thu thập được trong quá trình sống và làm
việc, là sự nghiệp công danh, là thành công trong xã hội và hạnh phúc
trong gia đình. Mọi người hầu như đem hết tâm lực cốt đạt được những
điều mong ước đó. Ðối với hàng xuất gia, “công phu” là tích lũy một số
kiến thức Phật học và thế học, có trú xứ ổn định, có tăng thân thanh
tịnh hòa hợp cùng giúp đỡ nhau tu hành, ngày càng giảm thiểu phiền não
khổ đau ở thân và tâm. Tuy nhiên, cả hai khía cạnh vật chất và tinh thần
nêu trên chưa phải là hạnh phúc tột cùng, miên viễn và đích thực. Ðời tu
chỉ thật sự có ý nghĩa khi hiểu được và đạt được mục đích: Trở về với
con người thật của chính mình và sống bằng con người thật ấy. Muốn không
để “luống uổng một đời”, người tu phải quán triệt tư tưởng “vô nhất
vật”, danh từ của Lục Tổ Huệ-Năng.
Chúng ta nhớ lại câu chuyện ngộ đạo của
Lục Tổ: Khi Ngũ Tổ Hoằng-Nhẫn gọi Ngài vào phương trượng giảng kinh Kim
Cang, Ngài vẫn còn là cư sĩ làm việc dưới nhà trù. Trong kinh có đoạn
Ðức Phật trả lời câu hỏi của Ngài Tu Bồ Ðề: “Làm sao an trụ tâm? ”. Phật
dạy rằng: “Không nên trụ vào sắc mà sanh tâm; không nên trụ vào thanh,
hương, vị, xúc, pháp sanh tâm. Phải ngay nơi chỗ không trụ mà sanh tâm
ấy”. “Tâm ấy” tức tâm Vô thượng Bồ-đề. Lời dạy của Ðức Phật, mới nghe
chúng ta chỉ hiểu là phải đặt trọng tâm ở chỗ không dính mắc với sáu
trần. Vì sao không nên dính mắc vào trần cảnh? - Vì trần cảnh là duyên
sinh giả hợp, tự tánh của chúng là không. Nhưng nếu khéo nhìn sâu hơn,
hành giả phải tự nghi vấn: “Nếu tất cả các pháp đều Không, thân tâm cũng
Không, vậy cái gì giải thoát? Cái gì rõ biết Tánh Không? “Cư sĩ Huệ-Năng
là một bậc pháp khí thượng thừa, nên từ lời dạy ấy, Ngài nhận ngay ra
tâm thể thường hằng của chính mình. Tâm này lặng lẽ, không có hình tướng
nên không thuộc về có; nhưng nó hằng tri hằng giác, biết một cách thấu
thể mọi sự vật hiện tượng trong tận cùng pháp giới, nên không thuộc về
Không. Vì vậy, nó được gọi là Chân - Không, cũng là Phật tánh, là Pháp
thân, là Bản lai diện mục, là tâm Thiền...
Bằng tâm Thiền, các Ngài nhìn toàn thể
sự vật bằng cái thấy như thị, không xâm phạm đến bản vị của các pháp mà
vẫn hiểu một cách tột cùng bản chất của chúng. Ðức Phật gọi đó là Phật
tri kiến - Cái thấy biết Phật. Có cái thấy biết này, các Ngài khởi phát
diệu dụng không thể nghĩ bàn. Chính là Chân Không sinh Diệu Hữu. Chân
Không là tâm thể, Diệu Hữu là tâm dụng. Nhờ Diệu Hữu, các Ngài có vô số
phương tiện quyền xảo để giáo hóa chúng sanh. Các Ngài dọc ngang tung
hoành, làm ngược làm xuôi, đôi lúc có những hành động ngôn ngữ vượt
thường mà người đời không đoán định nổi. Bàng Long Uẩn khi liễu đạt lý
Thiền, đem hết của cải đổ xuống sông. Thiền sư Ðơn Hà đốt tượng Phật ở
chùa Huệ Lâm, làm Viện chủ Hướng “rụng cả lông mày”. Thiền sư Nam Tuyền
giơ con mèo lên, cả đại chúng không ai nói được, Ngài đành chém con mèo.
Gia tài sự sản bị vất hết, tượng Phật bị đốt, con mèo bị chém..., tất cả
vì ai? Tất cả chuyện này có ý nghĩa gì? Cũng như Ðức Phật, đã thành Bậc
Chánh Giác nhưng mỗi ngày Ngài đều tọa thiền. “Na-Già thường tại định”,
Ngài đạt định trong mọi thời khắc, mọi nơi chốn, cần chi phải tọa thiền?
Ðây là những điều chúng ta cần suy gẫm.
III. Ý NGHĨA TRONG SỰ TU HÀNH.
* Một Thiền sinh sau giờ tọa thiền,
bạch cùng sư phụ: “Hôm nay con thấy rỗng rang tự tại”. Vị Thiền sư trả
lời: “Rồi nó sẽ qua đi!”. Ngày kế, trò lại trình Thầy: “Hôm nay con lại
thấy nặng nề mệt mỏi”. Thầy bảo: “Rồi nó sẽ qua đi!”. Thiền sư đang khai
thị chân lý cho trò: Tất cả các pháp, dù pháp thế gian hay xuất thế
gian, cũng đều qua đi, như dòng sông luôn luôn trôi chảy không dừng.
Thấy rõ các pháp là huyễn, không có gì vĩnh viễn thường trụ, chúng ta
không ước ao thân mình luôn mạnh khỏe, hoàn cảnh luôn thuận lợi đối với
mình. Bằng tinh thần lực chế ngự mọi đau khổ bất an, ta sẽ tích cực sống
và làm việc vì mình, vì người.
* Tánh Không là nền tảng mọi hoạt động
của các pháp; nhờ Không, các pháp trở nên linh động. Từ Không biểu hiện
Sắc, lúc tan hoại thì Sắc trở về Không. Sắc là do duyên mà có nên lệ
thuộc vào duyên, Không là tự tánh nên hoàn toàn độc lập. Sắc là hiện
tượng có sanh diệt, Không là bản chất thường hằng. Hiện tượng là biểu
tướng không thật nên Sắc tức Không, còn Không là thể tánh chân thật nên
Không tức Sắc. Ðây là ý nghĩa của Tánh-tướng bất nhị, Lý-sự vô ngại.
Quán triệt được điều này, chúng ta mới
thấu rõ tinh thần Ðương thể tức không - ngay có mà nhận ra không, từ
không mà biểu hiện có. Không là nguồn cội của vũ trụ, vũ trụ tuy Huyễn
nhưng nguồn cội Không ấy là Như, nên gọi là Như-Huyễn. Kinh Pháp-Hoa
dùng một hình ảnh thật đẹp biểu trưng người đã thấu triệt “nhất thiết
pháp không”: hình ảnh ngồi tòa Như-Lai. Do bản thể các pháp vốn không,
nên chúng dung thông vô ngại. Phàm phu do tâm chấp trước các pháp là
thật có, nên thấy chúng ngăn ngại lẫn nhau, đặc biệt đối với các vật thể
rắn: thân người không thể đi xuyên qua vách đá, hòn gạch ném vào tường
liền bị dội lại... Ðức Phật dạy, do tâm chấp trước kiên cố nên các pháp
biểu hiện thành chất rắn, do